Ophrys tenthredinifera Willdenow 1805
Wolzweverorchis
Frans : Ophrys guêpe, Ophrys tenthrède, Ophrys oublié, Ophrys negligé
Engels : Sawfly Orchid
Duits :Wespen-Ragwurz
Synoniemen
zie Opmerkingen
Etymologie
De naam tenthredinifera verwijst naar de bloemen die lijken op een lid van de familie van de Tenthredininae, de echte bladwespen (wespen zonder wespentaille)
Beschrijving
De volgende kenmerken zijn volgens Hennecke van toepassing om de leden van de sectie Tenthrediniferae te onderscheiden:
- Zonder verlenging van het zuiltje (het eindigt stomp en is niet verlengd in een punt).
- Lip bezit een appendix/aanhangsel dat naar voren is gericht. Boven dit aanhangsel is er een haarborsteltje aanwezig
- Pseudo-ogen aanwezig.
- Middelste sepaal opstaand, niet over zuiltje hangend of naar achter geplooid.
- Petalen klein, spits en driehoekig.
- Lip niet ingesneden, wel gewelfd/geschouderd.
- Liptekening eenvoudig en klein, blauwgrijs en vaak afgeboord met een geelbruine of witte zoom.
Daarnaast kunnen we nog de volgende kenmerken als betrouwbaar bestempelen:
- De sepalen zijn erg groot en rond. Ze zijn meestal witroze tot donkerroze, dit in tegenstelling met het groene bloemdek van de nauw verwante Ophrys bombyliflora.
- De kleur van het basaalveld is licht en varieert van oranje, rood tot lichtbruin.
- Op de grens van de stempel en het basaalveld bemerk je twee pseudo-ogen in de vorm van opstaande richels.
- Er is een groot contrast tussen de gele rand van de lip en de sombere kleur in het centrum, al zijn er ook zeer donkere exemplaren bekend die hier en daar kunnen opduiken. De beharing rond de lip is steeds goed zichtbaar.
Variabiliteit
Omdat deze soort voorkomt van Portugal tot de Oost-Egeïsche Zee en dus het ganse middellandse zeegebied bestrijkt, is dit een zéér variabele soort. Op eilanden zorgt de isolatie ook voor een verdere speciatie. Geen wonder dus dat er vele nieuwe soorten – ondersoorten – variëteiten zijn beschreven in de loop van de geschiedenis.
Bloeitijd
Dit is een soort die al vanaf eind februari begint te bloeien. Op sommige plaatsen zoals op Kreta verloopt de bloeitijd in golven zodat het ene taxon einde bloei is terwijl een ander pas begint.
Habitat
Deze soort komt voor in open eikenbossen, phrygana, open garrigue, extensief beheerde of verlaten olijfgaarden, wegbermen, mediterrane kalkgraslanden.
Verspreiding
De soort werd in 1805 beschreven door Willdenow van planten afkomstig uit Barbarije (noordwest Afrika) Daarna kwamen er nieuwe vondsten bij vanuit de Maghreb, Portugal, Spanje, de Balearen, Zuid-Frankrijk, Corsica, Sardinië, Sicilië, Malta, Italië, de Balkanlanden, Griekenland, Cyprus, de Oost-Egeïsche eilanden en aangrenzende Turkse kust.
Gelijkende soorten
Er zijn eigenlijk geen andere soorten die met Ophrys tenthredinifera verward kunnen worden, als men alle taxa die werden beschreven als een synoniem beschouwt. Niet iedereen is echter die mening toegedaan en dat is de reden waarom men zoveel soorten – ondersoorten – variëteiten kan terugvinden in de verschillende werken/veldgidsen. Daarnaast zijn er nog 2 taxa waarvan de juiste status nog verder moet worden onderzocht en die waarschijnlijk zijn ontstaan uit een hybridisatie van tenthredinifera en een taxon uit de fuciflora groep:
- Ophrys normanii Sardinië (O. chestermanii x O. tenthredinifera)
- Ophrys tardans zuidelijk Puglia (O. candica x O. tenthredinifera)
Opmerkingen Als we een aantal recente werken raadplegen, dan zien we hoe verschillend de sectie van de Tenthrediniferae wordt ingedeeld:
|
Kühn |
Hennecke |
Griebl |
Kreutz |
|
|
Species |
1 |
1 |
13 |
20 |
|
Subspecies |
0 |
0 |
2 |
0 |
|
Varietas |
0 |
19 |
0 |
0 |
We moeten hier wel vermelden dat niet alle auteurs in hun werken variëteiten vermelden. Vaak komen alleen soorten en ondersoorten aan bod.
De volgende taxa binnen de Tenthredinifera sectie werden in de loop van de geschiedenis beschreven:
-
- Ophrys guimaraesii van Portugal, Spanje en Zuid-Frankrijk
- Ophrys tingurtiae van Marokko en Algerije
- Ophrys spectabilis van Mallorca
- Ophrys ficalhoana van Portugal-Spanje-Balearen-Maghreb en Zuid-Frankrijk
- Ophrys aprilia van Corsica en Sardinië
- Ophrys grandiflora van Sicilië en Malta met synoniemen voor Ophrys tenoreana en Ophrys sorrentini
- Ophrys neglecta van Corsica, Sardinië, Centraal en Zuid-Italië
- Ophrys expansa van Apulië in Italia
- Ophrys ulyssea van de Ionische eilanden, Griekse westkust en de Peloponnesos
- Ophrys dictynae van Kreta
- Ophrys dimidiata van Kreta
- Ophrys leochroma van Kreta, Samos, Dodekanese, Chios en Lesbos
- Ophrys korae van Rhodos en Samos
- Ophrys sanctae-marcellae van Chios en Samos
- Ophrys villosa van het oostelijke Middellandse Zeegebied
- Ophrys amphidami van Kythira Griekenland
- Ophrys lycomedis van de Cycladen Griekenland
- Ophrys lychnitis van de eilandengroep van de Cycladen Griekenland
- Ophrys normanii van Sardinië
- Ophrys tardans van Apulië Italië
Een aantal van deze taxa kunnen later nog worden uitgewerkt in de rubriek “Plant in de kijker”
Hybriden
Er zijn vele hybriden gekend tussen Ophrys tenthredinifera s.l. (sensu lato = in de brede zin van het woord) en andere Ophrys taxa zoals Ophrys bombyliflora, Ophrys chestermanii, Ophrys morisii, Ophrys passionis, Ophrys apulica, Ophrys biscutella, Ophrys incubacea, Ophrys lutea, Ophrys attica, Ophrys spruneri enz.
Bestuivers
Een van de redenen waarom er zoveel taxa zijn beschreven binnen de sectie van de Tenthrediniferae is dat er veel solitaire bijen zijn die zijn betrokken bij de bevruchting:
Eucera nigrilabis Eucera berlandi Eucera clypeata
Eucera caspica Eucera albofasciata Eucera dimidiata
Eucera kullenbergi Eucera bidentata Eucera taurica
Literatuur
Griebl Norbert & Presser Helmut, 2021: Orchideen Europas. Kosmos Naturführer, Stuttgart.496 p.
Hennecke Manfred, 2018: Ophrys Orchideen, Ragwurze erkennen und bestimmen-Eine Orienterungshilfe für Anfänger. Verlag Manfred Hennecke, Remshalden. 74p.
Hennecke Manfred, 2021:Beitrage zur Gattung Ophrys. Verlag Manfred Hennecke, Remshalden. 656p.
Kreutz C.A.J., 2004: Kompendium der Europäischen Orchideen – Catalogue of European Orchids. Kreutz Publishers, Landgraaf. 239 p.
Kreutz C, 2024: Orchids of Europe, North Africa and the Middle East. Kreutz Publishers, Eys. 1200 p.
Kühn Rolf, Pedersen Henrik & Crib Phillip, 2019: Field Guide tot he Orchids of Europe and the Mediterranean. Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, 430 p.
Tekst : Walter Van den Bussche. video : Patrick Mannens, foto’s : Jacques Kleynen, Hans Kerp, Jos Eykens, Gerard Hermens, Luc Melis, Walter Van den Bussche, Iwein Coppens, Gerrit Eijkelenboom, Patrick Denissen, Liesbeth Van Den Haak.
Met dank aan de vele fotografen die ons beeldmateriaal bezorgden van deze soort.
Volgende maand :
Gennaria diphylla
Alle foto’s zijn welkom. Stuur ze naar secretariaat@semo.vlaanderen.
Alvast bedankt.
